Leninan avoird (Petroskoi)
| Leninan avoird | |||
|---|---|---|---|
| Petroskoi | |||
| 61°47′15″ с. ш. 34°21′52″ в. д.GЯO | |||
Leninan avoirdan aerofotosjomk
| |||
| Ühthižed tedod | |||
| Ma | |||
| Lidn | Petroskoi | ||
| rajon | Keskuz | ||
| Enččed nimed | Pol'cirkuline avoird, Cirkuline avoird, Kehker avoird, Palanuden korpusan avoird, Kehker avoird, P'otran avoird, Sovetskaja avoird, Valdan avoird, 25. redukun voden 1917 avoird, 25. redukun avoird, Administrativine avoird, 25. redukun avoird | ||
| Om nimitadud muštoks | Lenin Vladimir | ||
Leninan avoird (ven.: Площадь Ле́нина, karj.: Leninan lagevo) om Petroskoi-lidnan keskusen avoird, mitte om Karl Marksan päirdan da F. Engel'san irdan tesarel.
Avoird om venälaižen küläkundklassicizman stilin arhitekturan kogoduz, istorijan da arhitekturan muštpacaz federaližen znamoičendanke.
Karjalan rahvahaližes muzejas om kaikenaigaine interaktivine ozuteluz, mitte om omištadud avoirdan istorijale[1].
Nimed
Ičeze kaks'sadaižes istorijas avoirdan nimi vajehtihe äjan kerdoid. Ezmäks avoirdan nimi oli Kehker avoird. Sidä jäl'ghe völ oli Cirkuline vai Pol'cirkuline[2]. Nene nimed se sai sen täht, miše avoirdan sauvotused seižuba cirkulin mödhe, toižeks sanuda avoirdan form oli kehker. 29. kezakud vodel 1873 avoirdan keskele oli sijatud P'otran I muštpacaz, а Kehkeran (Pol'cirkuližen) avoirdan nimittihe P'otran avoirdaks[3].
Redukun valdankumandusen jäl'ghe äjad lidnan irdoiden nimed vajehttihe "sovetskijoile". Ezmäi avoirdan nimi oli Sovetskii, no 23. redukud vodel 1918 oli udes nimitadud da sai 25. redukun voden 1917 avoird-nimen[4]. Suren Kodiman voinan aigan lidn oli suomalaižen voiskan valdas. Äjad Petroskoin irdad oliba udes nimitadud. Okkupacijan aigan avoirdan nimi oli Administrativine (suom.: Hallintoaukio). Sidä jäl'ghe vodel 1944, konz lidn oli päzutadud, avoird sai enččen nimen[4]. Vodel 1960 sidä nimittihe Leninan avoirdaks venälaižen da sovetskijan politikmehen, Redukun valdankumaidusen ohjandajan da Sovetskijan Sojuzan augonpanijan 90-voččen jubilejan muštoks[3].
Istorii
Avoirdan istorii zavodiše vozilpäi 1770, konz Aleksandrovskan puškoiden zavodan ohjandai Anikita Sergejevič Jarcov iče vaumiči planan da zavodi Petroskoin slobodan keskusen sauvotusen, tulijan Oloncan gubernijan pälidnan[5].
Ani sidä aigan openikan V. I. Baženovan Moskvan arhitektoran Elizvoi Nazarovan projektan mödhe oliba sauvotud cirkulin mödhe 8 administracijan kivisišt pertid (kuz' eriži seižujad kaks'žirušt pertid — koume avoirdan jogahižes poles da kaks' fligel'ad) Aleksandran zavodan kancel'arijan da toižiden ohjanduzkundoiden täht.
Vodel 1788 avoird oli udištadud gubernatoran G. R. Deržavinan tomotusen mödhe sen täht, miše sijata avoirdan pertiš gubernijan ohjanduzkundad. Udištusen projektan vodel 1785 tegi gubernijan arhitektor, Piterin taidehakademijan openik Mihail Kisel'nikov. Sauvotusen ohjanzi gubernijan arhitektor F'odor Kramer[6]. 6 pertid kahesandespäi oliba ühtenzoitud kahthe pol'ümbrusehe. Ühted pertin pordhad (nügüd' Karjalan kul'turministerstvan pert') vodel 1858 čomenzoittihe Aleksandran zavodal valatud levfiguroil. Trapecijanvuiččed fligelid jäiba koskmatomikš. Voz'sadan XIX augotišes avoirdan sauvotused lämoipaloiden täht saiba kadotusid da vanhtuiba.
Vozil 1820—1830 pagišttihe sirtta gubernijan ohjanduzorganizacijoid Vitegraha. Sigä paremba mäni mödn, ku rindatada sidä Oloncan gubernijan toižiden lidnoidenke. No sen täht tariž oli sauvoda uzid pertid, a Petroskoiš ned jo oliba Kehkeran avoirdal. Ottes sidä azjad homaičusehe, valdmehišt pätti jätta administrativižen keskusen Petroskoiš[4].
Vodel 1830 Petroskoihe tuliarhitektor V. V. Tuhtarov. Kuni hän oli gubernijan arhitektoran radsijal, sidä aigan oli tehtud äjan radoid avoirdan vanhtunuziden pertiden udessündutandan täht. Tehtihe arhitekturkonstrukcijoiden vahvištoituzradod, kivitrotuarad, aidan, mitte ühtenzoiti pol'ümbrusižed kodid varjoičendpertidenke, čogafligeliden pidenzoituz, honusiden pol'kohenduz. Nügüd'aigahasai om jänu honusiden kalutamine, mitte oli tehtud Tuhtarovan projektoiden mödhe vozil 1840.
Udištamižen jäl'ghe pertin suvipoles oli gubernatoran rezidencii, a pohjoižen poles oliba ohjanduzorganizacijad.
Vodel 1873 avoirdan kesktahol oli sijatud Petroskoin lidnan augonpanijan P'otran I muštpacaz, miččen tegi arhitektor Šreder. Nügüd' muštpacaz sijadase Änižen randal. Sidä vodel Kehkeran avoirdan nimittihe P'otran avoirdaks.
Voden 1917 Redukun valdankumaidusen jäl'ghe avoirdan nimittihe "25. redukun voden 1917 avoirdaks". Avoirdan pertiš oli Karjalan Radkommunan radnikoiden, manradnikoiden, rusttanan armijan deputatoiden nevondišton tegiikomitet da sen erištod, sovetskii rahvahaline sud, valdankumaidusen tribunal, valdkundaližen bankan erišt da voinkomissariat.
P'otran I muštpachan heittihe, a sen sijale 7. kül'mkud vodel 1933 pandihe Leninan granitmuštpachan. Sen tegii om sovetskii pävestai M. G. Manizer (arhitektor L. А. Iljin).
Sovetsko-Suomen voinan (1941—1944) aigan, konz Petroskoi oli Suomen valdan al avoirdan pertiš oli lidnan da Päivnouzm-Karjalan suomen okkupacionine administracii, a lidn sai Administrativine-nimen. Leninan muštpacaz oli heittud, alandusele oli sijatud artillerine orudii.
Petroskoin päzutandan jäl'ghe muštpacaz oli pandud udes. Vodel 1960 25. redukun avoird sai Leninan avoird-nimen.
Vodel 1969 avoirdal om sauvodud "Tundmatoman saldatan kaum"-memorial Igähižen armastuzlämoinke.
Vozil 1990 suvipertiš avaittihe Karjalan valdkundaline kodiröunan muzei, а pohjoižes — Karjalan Kul'turan da rahvazkundan kosketusidme ministerstv da Karjalan rahvahiden kul'turoiden keskuz.
Avoirdan kogoduz
Pertid da sauvotused, miččed oma avoirdal
Leninan muštpacaz
Vladimir Iljič Leninan muštpacaz sijadase Leninan avoirdan keskel. 18. heinkud vodel 1930 Karjalan tedomahtoine nevondišt vahvištoiti pätandan muštpachan sauvondas da rahamaksuiš sen täht[7]. Projektan sädi tetab sovetskii vestai Matvei Genrihovič Manizer, alandusen tegi arhitektor Lev Aleksandrovič Iljin. Muštpacaz om tehtud 14 granithahktukkuluid, miččid saiba GULAG-lagerin t'urmatud ristitud Änižen Gol'ci-sarel[8]. Sen ühthine jugu om enamba 140 tonnad, Leninan figuran korktuz' alanduseta om 6,5 metrad, а alandusenke om 11 metrad. Nece om kaikid suremb muštpacaz Karjalas[7][8].
Om avaitud 7. kül'mkud vodel 1933, Redukun valdankumaidusen voz'päivän kanman[7]. Vestatusen avaidusen päivil Rusked Karjala-lugendlehtez kirjuti, miše mirus om vaiše koume granitmonumentad, miččed ozutadas figuran kaikiš pirdoiš: Bismarkan muštpacaz Berlin-lidnas, Valdan statui Nju-Jorkas da Leninan muštpacaz Petroskoiš.
Petroskoin suomen okkupacijan aigan (1941—1944) Leninan figur oli heittud da kovas muretud[7], а päzutadud alandusele oli sijatud 150-millimetrine voden 1914 japonialaine gaubiz[9], völ se om tetab "Tip 38"-nimel. Lidnan päzutandan jäl'ghe muštpacaz oli udištadud Matvei Manizeran abul[7][8]. 16. kül'mkud vodel 1945 muštpachan avaižiba udes[7]. Vodel 1957 oli völ üks' muštpachan kohenduz[7].
Memorial
"Velliden kaum da Tundmatoman saldatan kaum Igähižen lämoinke" memorial sijadase avoirdan longibokan poles. Nece om taho, mitte om pälustadud šokšun babarmmujuižel kvarcital[10][11]. Memorialan röunadme om tehtud gabbrodiabazaspäi ülenduz, miččen keskes om Igähine lämoi, sidä viritadihe Marsovo pöudol Piteriš[10][11]. Nece ülenduz ühtenzoitab velliden kauman, mitte om memorialan pohjoižpoles, kuz'kümnetonniženke granittukkulunke, mitte seižub memorialan suvipoles da miččel om kirjutez: ven.: «Героям, сынам Октября, кто жизнь свою отдал за счастье народа памятник этот воздвигнут»[11]. Memorialan kogoduselpäi Änižen traktorzavodan polhe päzudas granitaspäi tehtud päpordhad[11].
Velliden kaum oli tehtud Oloncan gubernijan komitetan da Oloncan voinvaldankumaidusen komitetan pätandan mödhe 1. heinkud vodel 1919[11]. Sid' om pandud maha Redukun valdankumaidusen aktivistad, Rahvahaližen voinan ühtnikad, Karjalan ASSRan tetabad partijan- da valdmehehed[11]. Heiden kaumoiden päle om pandud muštlaudad mustas kivespäi. 8. semendkud vodel 1969 sid' om pandud maha Tundmatoman saldatan jändused, miččed löuttihe Medvežjegorskan rajonas läz Erilamba-järved[12]. 28. kezakud vodel 1969 Petroskoin päzutandan 25-voččen jubilejan muštoks oli memorialan Igähižen Arvostusen lämoinke praznikavaiduz[10][11]. Projektan avtorad oma arhitektorad Eduard Andrejev da Ernst Voskresenskii, vestajad Eduard Akulov da L'udvig David'an[10][11].
Vodel 2011 om tehtud memorialan udištamine, miččen aigan om udes pandud brusčatk, tehtud jaugtehuded da pordhad, sijatud uded irdfonarid. Vodel 2025 om tehtud memorialan lämoitusen udištamine[13].
Pertid da sauvotused, miččid ei ole avoirdal, no miččed mülüdas avoirdan kogodusehe
Gubernatoran puišt
Gubernatoran puišt sijadase tahol, mitte om röunatud Engel'san, Gogol'an, Gercenan irdoil da Zakamenskan irdkujol da om enččen gubernatoran pertinno (nügüd' Karjalan rahvahaline muzei, pert' № 1). Om tehtud vodel 1917 jäl'ghe sidä, kut oliba ühtenzoitud kaks' personališt sadud: mägiohjandan sad (voz'sadan XVIII lop) da Gubernatoran puišt (voden 1840)[14]. Vozilpäi 1930 nece oli Pioneroiden puišt. Sid' oliba vändpavilionad, kirjišt, tir, kezakinoteatr, attrakcionad da sporttandrehed[14].
Vozil 2002—2003 Petroskoin 300-voččeks jubilejaks puišt om udištadud: puišton päjaugtehut om pälitud Šoksun babarmmujuižel kvarcital, om pandud tagotud aid Gercena-irdan polespäi, om pandud stiliziruidud vanhoihe aigoihe fonarid, laučad, Karjalan masebran ühtnikad sädiba uden käveluzkujon[15]. Puištole udes anttihe enččen nimen. Udištusen aigan puišton keskes 28. kezakud vodel 2003 om avaitud Oloncan ezmäižen gubernatoran da Venäman runoilijan Gavriil Deržavinan muštpacaz[15][16]. Muštpacaz om valatud bronzaspäi Petrozavodskmaš-zavodal vestajan Val'ter Soin'an da arhitektoran Emil' Kuldavletovan projektan mödhe da om sijatud rusttan granitalandusele[16]. Deržavin om ozutadud kazvon surtte prazniksädos[16]. Runoilijan käziš om bumaglehtez. Deržavinan figuran korktuz' om 2,7 metrad, alandusenke om 4,5 metrad.
Puišton tulendverajidenno mägiohjandajan pertinno om Karjalan rahvahaližen muzejan ekspozicii Karjalan tegeližuden istorijan polhe (Aleksandran zavodan puškad, čugunan kezrlang da toižed), liteinijan cehan tavrovii balk, sv'orlcehan šestern'a da toižed[17].
Mägiohjandajan pert'
А. S. Jarcov iče planuiči da zavodi Petroskoin keskusen sauvondan. Sidä aigahasai Petroskoin sloboda sijatsihe Änižen randal Neglinka- da Lososinka-jogiden pidust. А. Jarcov andoi lidnale keskusen — Kehkeran (Cirkuližen) avoirdan da päirdad[5].
Avoird filatelijas, numizmatikas da taidehes
Karjalan ASSRan 50-voččen jubilejan muštoks oli pästtud "Valdmehišton pert' Petroskoiš" počtmark nominalan 4 kopeikad voden 1970 "Avtonomižen sovetskijoiden socialistižiden valdkundoiden 50-voččen jubelijan muštoks" serijaspäi[18]. Markal om pirttud Leninan avoirdan pert', Karjalan ASSRan eroznam da karjalaine čomitez. Markan kuvan pirdai om Ju. Kosorukov[18]. Painuzmär om 5 mln počtmarkad[18].
Pertin № 2 kuva om hobedaižel 3-rubl'aižel "Kehkeran avoirdan kogoduz, Petroskoi-lidn" muštmonetal voden 2010 "Venäman arhitekturan muštpachad" serijaspäi, monetad om tehtud 925 hobedprobaspäi (kalhen metallan jugu om 31,1 grammad)[19]. Monetan toižel polel, paiči necidä pertid oma völ P'otran I muštpachan, Kehkeran avoirdan, aidan palan reljefkuvad[19]. Monetan painuzmär om 7,5 tuhad dengašt[19].
Avoird om kuvitadud karjalan grafikan da londuzkuvan pirdajan Aleksei Ivanovič Avdiševan kahtel kuval, miččed kaičesoiš Karjalan taidehmuzejas: "Leninan avoird" (1958 voz'), miččel om kuvatud enččen gubernijan ohjanduzkundan pertin (pert' № 2) päpordhad da sidä voden tehtud ühtennimine kuva, miččel om kuvatud Leninan muštpacaz[20].
Ajamed
Avoird om lidnan tärged transportsol'm. Kacmata sihe, miše ni avtobusan, ni trolleibussan matkoid avoirdan möto ei ole[21][22]. Lähembaižed lidnaт ajamiden seižutesed oma 360 da 420 metras avoirdan keskusespäi Leninan päirdal[23]. Pohjoine adivpert'-seižutesel ajamiden likund om Änižen randan polhe. Sid' azotasoiš troleibussad № 1, mitte ajab Zareka- da Kl'učevai-rajonoihe (Kemskaja-ird) da № 6, mitte ajab Kl'učevaja-rajonaha (Korebelov-ird), da völ 11 avtobusmatkad[21][22]. Ozuteluzzal-seižuteselpäi ajaba trolleibusad da avtobusad Petroskoin raudtenvokzalan polhe, sid' azotasoiš trolleibus № 1, mitte ajab Perevalka da Drevl'anke lidnan rajonoihe, trolleibus № 4, mitte ajab lidnan Kukoinmägi-rajonaha da völ 11 avtobusmatkad[21][22].
Avoirdan avtobusmatkan istorii zavodiše vodelpäi 1927, konz lidnas oli avaitud ezmäine jogapäiväline avtobusmatk[24]. Se läksi Gostinii dvor taholpäi, mäni Karl Marksan da Fridrih El'gensan (Leninan avoirdan päliči) irdoiden möto, Leninan, Ezmäižen Semendkun päivän irdoiden möto da lopihe raudtevokzalanno (nügüd' Tovarnaja stancii)[24]. Voziden 1980 lopuks päliči avoirdad mäni kaks' avtobusmatkad[25]. Voden 1991 lopus Petroskoin avtobuspuišton avtokolonnan 1126 hubiden oloiden täht molembad avtobusmatkad oliba heittud[25].
Lidnalaižiden (Lidnan päiv) da ühthižvenälaižiden (Vägestusen päiv, Keväden i radon päiv) praznikoiden aigan Leninan avoirdal (kut i toižil lidnan päirdoil da avoirdoil) mänetadas kul'turan da ilotuzaztegod, miččiden aigal ajamiden likund avoirdan möto (kut i toižiden lidnan keskusen irdoidme) om röunatadud.
Fotokuvad
Avoird Rahvahaližen muzejan polespäi
Homaičendad
- ↑ В Карелии открыли выставку об истории одной из старейших площадей Петрозаводска. ТАСС (13 keväz'kud 2020). Дата обращения: 24 vilukud 2026. Архивировано 24 sulakud 2020 года.
- ↑ Карельский государственный краеведческий музей. Улицы и площади старого Петрозаводска / Ред. А.М.Жульников. — Петрозаводск: Издательство «Скандинавия», 2003. — С. 8—14. — 500 экз. — ISBN 5948040208.
- ↑ 1 2 Архитектурный ансамбль Круглой площади. Карельский государственный краеведческий музей. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ 1 2 3 С.Н. Филимончик, М.Л. Гольденберг. История Петрозаводска: Учебное пособие / Худ. Т.В.Лалиашвили. — Петрозаводск: Карелия, 2003. — 5000 экз. — ISBN 5754508301.
- ↑ 1 2 Карелия официальная. Ярцов А. С. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ Ициксон Е. Е., ЗАО Проектный институт «Карелпроект». «Василий Тухтаров — Олонецкий губернский архитектор. Формулярный список 1860 года о службе В. В. Тухтарова с комментариями». Дата обращения: 24 vilukud 2026. Архивировано 21 sügüz'kud 2016 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Объект культурного наследия № 1010004000 // Реестр объектов культурного наследия Викигида. Дата обращения: 2026-01-24.
- ↑ 1 2 3 Памятник В. И. Ленину. Петрозаводский туристский портал. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ Sotahistoriallenen aikakauskirja (фин.) (pdf) (1991). Дата обращения: 24 vilukud 2026. Архивировано 24 sügüz'kud 2015 года.
- ↑ 1 2 3 4 Е. Е. Ициксон. Братская могила и могила Неизвестного солдата с Вечным огнём славы. Карелия Официальная. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Братская могила и могила Неизвестного солдата с Вечным огнём славы к 40-летию со дня открытия. Национальная библиотека Республики Карелия. Дата обращения: 24 vilukud 2026. Архивировано 23 uhokud 2014 года.
- ↑ Мемориальный комплекс: "Братская могила и Могила Неизвестного солдата с Вечным огнём Славы" (июнь 1919г., 8 мая 1969г.). Памятники Карелии. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ Руководитель Петрозаводска представила обновленное освещение мемориала у Вечного огня. karel.mk. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ 1 2 А. С. Лантратова, Е. Е. Ициксон, Е. Ф. Марковская, Н. В. Куспак. Сады и парки города Петрозаводска. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ 1 2 В дни празднования 300-летия Петрозаводска открылся после реконструкции Губернаторский сад. Карелия Официальная.. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ 1 2 3 Памятник Державину. Петрозаводский туристский портал. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ Губернаторский парк. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ 1 2 3 50 лет Карельской АССР — памятная марка СССР в честь Карельской АССР (Автономной Советской Социалистической Республики). Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ 1 2 3 Памятные и инвестиционные монеты 2010 года. 1 ноября 2010 года. Центральный банк Российской Федерации. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ Алексей Авдышев. Городской пейзаж в произведениях карельских художников. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ 1 2 3 Маршруты движения троллейбусов. ПМУП «Городской транспорт». Дата обращения: 24 vilukud 2026. Архивировано 10 kül'mkud 2012 года.
- ↑ 1 2 3 Общая схема маршрутов автобусов. Петрозаводск транспортный. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ Измерения осуществлялись с помощью сервиса Яндекс. Карты
- ↑ 1 2 История развития транспорта в Петрозаводске. stolicaonego.ru. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
- ↑ 1 2 Автобус в Петрозаводске. К 80-летию регулярных автобусных перевозок в столице Карелии. Национальный архив Республики Карелия. Дата обращения: 24 vilukud 2026.
Literatur
- Соломонов А. Р. Площадь 25 Октября. — Петрозаводск, 1959.
- Карелия: энциклопедия: в 3 т / гл. ред. А. Ф. Титов. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. — Т. 2. — С. 115—464. — ISBN 978-5-8430-0125-4.
- Гнедовский Б. Возникновение и развитие ансамбля площади имени 25 октября в Петрозаводске // Архитектура СССР. — М.: Гос. изд. лит. по строительству и архитектуре, 1954. — № 8. — С. 33—35.