Venälaižed

Рувики-späi
Nece kirjutez — о päivnouzmanpolen slavilaižes rahvahas. О Venäman eläjiš, erazvuiččiden rahvahiden ezitajiš см. Venänikad.
Necil sanal oma toižed-ki znamoičendad, kacu Venälaine.
Venälaižed
Lugumär ≈134,1 mln rist.[34]
Eländsija
Kel' Venän kel'
Uskond ortodoksine uskond tradicijan mödhe[1] (siš lugus vanhad verod)
Mülüb päivnouzmanpolen slavilaižed
Heimrahvahad ukrainalaižed, belorusad, rusinad
Etnižed gruppad
  • pohjoižvenälaine,
  • suvivenälaine,
  • kazakod,
  • sibir'akad,
  • toižed[35]
Jured amuižed slav'anad, amuižvenälaine rahvaz
Логотип РУВИКИ.Медиа Mediafailad RUWIKI-tedoiš

Venälaižed (ven.: Ру́сские)[1] — päivnouzmanpolen slavilaine rahvaz, kaikid suremb Venämal (kus se om valdkundan tegii rahvazKonstitucijan mödhe[36]) da Jevropas[37]. Oma sured venälaižed rahvazkundad Ukrainal, Kazahstanas, Amerikas, Germanijas da toižiš valdkundoiš. Slavilaižen rahvahan kul'turas oma amuižed tradicijad da se om kaiken Venäman nügüdläižen kul'turan pohj. Mamankel' da rahvahaline kel' — Venän kel'. Uskojad venänikad — päazjas ortodoksižed[1].

Venälaižed sünduiba päivnouzmanpolen slavilaižes heimoišpäi, miččed ühtenzoitihe Amuižen Rusin aigan. Venälaižil om äi üleižid istoriližid da kul'turpirdoid toižidenjevropalaižiden rahvahidenke, päazjas toižiden päivnouzmanpolen slavilaižiden rahvahidenke — belorusoidenke, ukrainalaižidenke da rusinoidenke. Venälaižiden istorii om kingtas sidotud äjiden toižiden rahvahiden istorijanke, nece painasti venän kelen da venälaižen kul'turan levitoitusehe. Venän kel' om Venäman, Belorussijan, kazahstanan, Kirgizijan oficialine kel'. Se levitoitase mugažo toižiš valdkundoiš, miččed sünduiba jäl'ghe Sovetskijan Sojuzan murendust.

Etnonim

Rus'-rahvahan nimi (amuiž.-venän. da cerk.-slav. рѹсь) levitadud versijan mödhe ezmäks znamoiči skandinavialaižid (var'agoid) da tuli amuižvenän kel'he amuižskandinavialaižes kelespäi: amuiž.-skand. rōþr ven.: «гребец» da ven.: «поход на гребных судах», miččed vajehtihe ruotsi-sanan suomalaiž-ugrilaižiden keliden kal't amuiž.-venän. рѹсь-sanaha[38][39][40], a sid' aigas päliči skandinavialaižes elitaspäi oli sirttud Amuižen Rusin kaikele rahvahale[41][42][40]. Oma mugažo pohjoižiranalaine, slavilaine da erazvuiččed toižed etimologijad[43].

Venälaine — poleks substantiviruitud adjektiv, mitte sündui aigaližes kaks'palaižes ven.: 'русские люди'-virkehespäi, русский человек, kus toine pala ottihe paginaha harvoin. Amuižvenälaine рѹсьскъ, рѹсьскыи adjektiv om tehtud amuiž.-venän. рѹсь-nimespäi — рѹс--jurespäi -ьск--suffiksan abul, mitte teged sanoid tahon nimišpäi[44], voib rindatada назаретьскъ "Nazaretaspäi"-sananke. ven.: 'Русь'-sana oli ühtel aigal päivnouzmanpolen slavilaižiden valdkundoiden da heiden aigaližidn etnonimoiden nimi. рѹсь-etnonim (üks'lugu, mužikoiden sugu рѹсинъ, akoiden sugu рѹска) kävutadihe kut nimi XVIII voz'sadahasai. XVII—XVIII voz'sadoišpäi se vähäižin vajehtihe ven.: 'россияне'-kirjsanaks, möhemba XVIII—XIX voz'sadoišpäi, konz vahvištoitihe venän rahvahan koumašti ühtmuden (ven.) (vep. koncepcii — kirjkelehe tuleb velikorossad-etnonim[45]. XIX voz'sadal paginkelen painusen taguiči kirjkeles vahvištoitihe jo tutab ven.: 'русские'-etnonim, se oli üks' sana koumele päivnouzmanpolen slavilaižele (ven.) (vep., vaiše jäl'ghe 1917 vot (üleine kirjutamine mäni vaiše vodel) — vaiše velikorusad (velikorossad).

Lugumär

Venälaižed mail'man valdkundoiden mödhe (kartaižehe mülüba venänikad, kel oma venälaižed jured libo hö oma Venäman eläjad):
     enamb 100 mln      enamb 1 mln      enamb 100 tuh.      enamb 10 tuh.      enamb 1 tuh.      ei ole tedoid

Venälaižiden üleine lugumär mail'mas om enamb 134 millionad mest[34] (toižiden arvostelusiden mödhe: enamb 125[46]—129[47] mln rist. - 150 hasai[48] da 167[49] mln rist.). 105,6 mln ristitud heišpäi eläb Venämal (voden 2021 kirjutamižen tedod), toižil sanoil 71,73 % Venäman rahvast libo 80,85 % üleižes rahvahan lugumäraspäi, ked kirjutiba, miččen rahvahan ezitajad hö oma rahvahan kirjutamižen aigan [vodel 2010 — 111,0 mln rist. (ühtes Kriman Valdkundanke da Sevastopolinke — 112,5 mln rist.[1]); 77,71 % da 80,90 %][50][51]. Voden 2010 tedoiden mödhe, kaikiš venälaižišpäi mail'mas — 86 % eli Venämal, 11,5 % — enččen Sovetskijan Sojuzan valdkundoiš da 2,5 % — toižiš valdkundoiš[47].

V. P. Maksakovskijan tedoiden mödhe, rahvahan voden 1989 kirjutamižen mödhe Venäman irdpolel Sovetskijas Sojuzas eli 25,3 millionad venälašt: 11,3 mln libo 44,9 % Ukrainal, 6,2 mln libo 24,6 % Kazahstanas, 1,7 mln libo 6,5 % Uzbekistanas da 1,3 mln libo 5,3 % Belorussijas. Venäman irdpolel mugažo eli völ 11,2 mln toižiden rahvahiden ezitajid, ked tegihe venälaižikš, nece ližazi venälaižiden da venänkeližiden lugumärad 36—37 millionahasai voziden 1990-augotižeks uden verhan man valdkundoiš libo enamb 1/4 neniden valdkundoiden kaikiš eläjišpäi. Kaikid äiluguine rahvahankund oli Ukrainal (20 mln rist.), Kazahstanas (7,8 mln rist.), Belorussijas (3,2 mln rist.) da Uzbekistanas (2,2 mln rist.)[52].

Vozil 1989—2007 Ripmatomiden valdkundoiden ühtištusen da Pribaltikan valdkundoišpäi 3,64 millionad venälašt tuli elämaha Venämale[53]. Vozil 1991—2006 emigracijan, depopul'acijan da rahvahaližed identifikacijan vajehtusen taguiči venälaižiden lugumär enččen Sovetskijan Sojuzan valdkundoiš vähenzoitihe 25—30 millionaspäi 17 millionahasai ristituhusai[54]. Vodel 2006 enamba kaiked venälaižid Venäman irdpolel eli Ukrainal (enamb 8 mln rist.), Kazahstanas (enamb 6 mln rist.), Belorussijas (vähäižen enamb 1 mln rist.), mugažo Uzbekistanas (enamb 1 mln rist. 2000-voziden arvostelusiden mödhe[1])[55]. Vodel 2016 venälaižiden lugumär Keskuz-Azijas jäl'ghe Sovetskijad Sojuzad arvosteldihe läz 4,7—4,8 mln mest, enamb 3/4 heišpäi eli Kazahstanas[56].

Venäman Federacijan eläjiden suremb pala, mugažo eläjiden znamasine pala enččen Sovetskijan Sojuzan valdkundoiš: Ukrainal, Belorussias, Kazahstanas, Uzbekistanas, Latvias, Kirgizias, Estonias, Litvas, Moldavias, Turkmenias da erasiš vahvištadud da vahvištoitamiš valdkundoiden ühtištusiš — Pridnestrovjes, Luganskan Rahvahaližes Valdkundas, Doneckan Rahvahaližes Valdkundas. Sured venälaižiden rahvazkundad oma Amerikas, Kanadas, Brazilias, Germanias.

Venälaižiden lugumär enččen Sovetskijan Sojuzan valdkundoiš vozikš 2018—2019 arvosteldihe 10,8—11,6 mln mest[57].

Demografižed tedod

Venäman eläjiden da valdkundoiden migrantoiden lähtendan erased etnodemografižed tedod vozil 1988—1989[58].
Venäma Valdkundad madalan sündutuzmäranke Valdkundad kesksündutuzmäranke Valdkundad korktan sündutuzmäranke
Pala Sovetskijan Sojuzan eläjiden lugumäras ilman Venämata, % — 50,1 14,5 35,4
Ühthižen sündutuzmär 2,02 1,95 2,51 3,72
siš lugus venälaižiden täht 1,95 1,83 1,72 2,16
Vagahaižiden koliimär 17,8 12,7 22,2 35,1
siš lugus venälaižiden täht 17,7 12,3 17,4 23,3
lapsiden kesklugumär, kudambad eläba 15 vodhesai 1,97 1,91 2,42 3,52
siš lugus venälaižiden täht 1,91 1,8 1,69 2,1
Venälaižiden pala, ked eläba kirjutadud valdkundoiš, venälaižiden üleižes lugumäras Sovetskijan Sojuzan territorijal ilman Venämata, % — 57 5,3 37,7
Venälaižiden pala kirjutadud valdkundoiden eläjiden lugumäras, % 81,5 20,7 6,7 19,3
Lidnalaižiden pala venälaižen rahvahan keskes, % 77 88 89 87
Monoetnižiden naidud paroiden pala venälaižen rahvahan naidud paroiden üleižes lugumäras, % 87 39 50 69
Monoetnižiden naidud paroiden pala, ezmäižiden naidud paroiden üleižes lugumäras, konz venälaižed akad läksiba mehele, % 89 42 46 72

Etnografižed gruppad

Velikorossoiden tipad. Ridpatan universaline istorii, 1897. Kaks' mužikad keskuses — moskvalaižed eläjad

Elomišton tipan, eländtahon, rahvahaližen kul'turan erigoičusiden, konfessionaližiden eroiden pohjal venälaižiden keskes oma mugoižed etnografižed gruppad (ven.) (vep. (gor'unad, tudovl'anad, cukanad da toižed), subetnosad (kazakod[П 3], polehad, pomorad, sibir'akad) da etnouskolijad gruppad (duhoborad, lipovan'ad, keržakad)[60][35].

Pohjoižvenälaine da suvivenälaine etnografižed gruppad oma pägruppad (pohjoižrusad da suvirusad). No sovetskijan etnografan Dmitrii Zeleninan taričend ičeze sures[61] rados, mitte oli kirjutadud vodel 1927, da miččen nimi om ven.: «Восточнославянская этнография», nimitada heid eriližikš päivnouzmanpolen slavilaižikš rahvahikš[62], vaiše mittušt se aigad oli päsijal sovetskijas istoriografijas[63].

Fizine antropologii da genetik

Venälaižiden antropologižed pirdad om hüvin oppidud[64].

Venälaižed popul'acijad oma ühtejiččed antropologižiden pirdoiden mödhe[65]. Antropologižed kesklugumärad libo oma mugoižed-žo kut päivlaskmanpolen jevropalaižil, libo eroneba lujas vähän päivlaskmanpolen gruppoiden röunoiš[65].

Mugoižed pirdad eroneba venälaižid päivlaskmanpolen jevropalaižiš popul'acijoišpäi[65]:

  • Ruzaverižid om enamb mi vaugedverižid da muzaverižid, om enamb sini-vouvhid, hahkoid, vihandoid sil'mid;
  • Kulmiden da bardoiden keskmäine kazv;
  • Keskmäine modon leveduz';
  • Om enamb keskmäšt gorizontališt profil'ad da keskkazvošt nenanjur't;
  • Ocan koverduz om penemb da vähemba koehitoitud sija kulmiden päl.

Venälaižil harvoin vastase epikantus (ven.) (vep.. 8,5 tuhas oppidud mužikpolen venälaižespäi epikantus oli löutud vaiše 12 kerdad, no vaiše augotišes. Muga-žo harvoin epikantus vastase Germanian eläjil[66].

Biolog-genetižiden oppindoiden satusiden mödhe om kaks' erilišt venälaižiden popul'acijoiden gruppoid, miččed ei olgoi sidonuded genetižesti[67][68]. Venä-estonialaižes voden 2008 oppindan da toižiden oppindoiden mödhe Y-hromosoman mödhe Pohjoiž-Venälaižen popul'acijoiš om löutud "sured erod pohjoiž- da suvivenälaižiden keskes"[69].

Kesk- da suvivenälaižed, kuna mülub venälaižiden popul'acijoiden enambišt, Y-hromosomoiden mark'oroiden oppindoiden mödhe, mülüba üleižehe "päivnouzmanpolen jevropalaižehe" klasteraha toižiden päivnouzman da päivlaskmanpolen slavilaižidenke (slavilaižidenke da čehoidenke), mugažo vengroidenke da aromunoidenke (erazvuiččiden lugumäroiden mödhe ližatas estonialaižed da suvišvedad)[67][70][71]. Genetikan mödhe kaikil päivnouzmanpolen slavilaižil ei ole nimiččid eroid, hö oma ühtejiččed päivlaskmanpolen slavilaižidenke; mugoine genetine puhthuz' ei ole kaikenaigaine genetikan täht, sikš ku slavilaižed eläba lujas levedoil tahoil, päazjas venälaižed[68]. mitoondrialižen DNKan da autosomižiden mark'oroiden oppindoiden jäl'ges venälaižed nahodiba Keskuz- da Päivnouzman Jevropan toižihe popul'acijoihe[70], om löutud korged ühtenzoituz Päivnouzman slavilaižiden popul'acijoiden autosomižiden mark'oroiden mödhe da heiden znamasižed erod susedoiš suomalaiž-ugrilaižiš, türkoižiš da pohjoižkavkazalaižiš rahvahišpäi[72][73].

Pohjoižvenälaižed (ven.) (vep. mülüba toižehe, levedembaha "pohjoižjevropalaižehe" genetižehe klasteraha ühtes baltoiden (latišoiden da litovcoiden), germanialaižiden (nemcoiden da norvežcoiden) popul'acijoidenke, mugažo antropologižesti jevropeizoitud suomalaiž-ugrilaižiden rahvahidenke (komidenke, suomalaižidenke, estonialaižidenke da karjalaižiden, vepsläižiden da ižoroiden gruppoidenke). Ühtejiččuz' baltoidenke om enamb, mi suomalaiž-ugrilaižidenke, da se om kaikenaigaine Pohjoiž-Venäman kaikiden popul'acijoiden täht (ühtejiččusen korktuz' suomalaiž-ugrilaižiden rahvahidenke eroneb). Mitohondrialižen DNKan mödhe pohjoižrussad oma pojavad Pohjoiž-Jevropan genofondoidenke (norvežcad, nemcad, švedad, pol'akad, litovcad, irlandcad, šotlandcad). Pohjoižvenälaižiden ero om vahvištadud mugažo autosomižen CCR5de132-markeran, paleoantropologijan tedoiden da familijoiden tarkištelendan mödhe[69]. No suomalaiž-ugrilaižiden rahvahiden mitohondrialine genofond (suomalaižed, karjalaižed, komi, mordva da mari) om lujas edahan pohjoižvenälaižišpäi. Autosomižiden markeroiden oppimine mugažo läheneb pohjoižrussoid toižihe jevropalaižihe rahvahize da sündutab el'getomust suomalaiž-ugrilaižes migracijaha pohjoižvenälaižes genofondas. Nene tedod abutaba sirtta gipotezad amuižen paleojevropalaižen substratan kaičemižes territorijoil ümbri Baltian meres, sehe painastiba amuižiden slavilaižiden heimoiden migracijad[67][74][75].

Kaikiš venälaižiš popul'acijoiš homaitas lujas madalad genetižed znamad, miččed oma mongoloižil popul'acijoil[67].

Muga vahvištoitasoiš antropologoiden, istorikoiden da kel'tedomehiden enččed ühthevedod (kacu mugažo akademikan Valentin Janinan (ven.) (vep. radod[76]) amuižiden novgorodcoiden (slovenoiden) lähenzoituses da heiden keles baltian slav'anoidennoks, a ei päivnouzmanpolen slav'anoidennoks[77][78]. Nügüd'aigaližed pohjoiž- da kesk-suvivenälaižed kut ende-ki mülüba kahtehe erazvuiččehe genetižehe klasteraha Y-hromosoman, mitohondrialižen DNKan da autosomižen CCR5de132-markeran mödhe[67][74][75]. Kesk- da suvivenälaižed mülüba päivnouzmanpolen jevropalaižehe klasteraha da oma genetižesti ühtejiččed, kut toižiden päivnouzmanpolen, muga päivlaskmanpolen slav'anoidenke (slovakoidenke da čehoidenke). Pohjoižvenälaižed mülüba pohjoižjevropalaižehe klasteraha ühtes pol'akoidenke, baltoidenke da germanialaižiden rahvahidenke[75]. Muga pohjoižrussad genetikan mödhe oma läheližed kaikiš slavilaižiš rahvahiš vaiše pol'akoile, no ku jäl'gmäižd erasiden znamoiden mödhe oma läheližed slav'anoidennoks, ka pohjoižvenälaižed genetikan mödhe "ei olgoi läheližed suvirahvahile" da ühtel aigal oma läheližed baltialaižile rahvahile[68].

Kel'

Основная статья: Venän kel'
Map of Russian language2024.svg

Venän kel' mülüb slavilaižiden keliden (ven.) (vep. päivnouzman alagruppaha, miššed mülüba indojevropalaižehe kel'kanzaha (ven.) (vep.. Venän keles kävutoitas kirjkel' venälaižen kirjamišton pohjal, kirillical.

Venän kel' — Ühtenzoittud rahvahiden organizacijan üks' kudes oficialižes kelespäi. "Language Monthly"-kulehtesen (№ 3, voz' 1997) tedoiden mödhe läz 300 mln mest kaikes mirus sil aigal pagiži venän kelel (se oli 5. sijal), 160 mln mest heišpäi lugi sidä mamankeleks (7. sija mirus)[79]. Venänkeližiden üleine lugumär mirus voden 1999 arvostelusen mödhe — läz 167 mln[80], völ läz 110 mln mest pagižeb venän kelel kut toižel kelel[80].

Gellapan institutan sociologižiš oppindoiš, miččed om omištadud venän kelele postsovetskijoiš valdkundoiš, 92 % rahvast Belorussijas, 83 % Ukrainal, 68 % Kazahstanas da 38 % Kirgizijas, valiči venän kel't küzundlistan täuttamižen täht. Institut nimiti necen oppindan erištod kut "Russian as the Mother Tongue" (ven.: «Русский язык как родной язык»)[81].

Amerikas Nju-Jork-štatas vodel 2009 oli tehtud vajehtuz zakonantegemižen valičusihe, sen mödhe štatan kaikiš lidnoiš, kus eläb enamb millionad ristitud, kaik valičusiden azjbumagad pidab käta venäks. Venän kel' tegihe ühteks kahesas verhas kelespäi Nju-Jorkas, miččel paindas kaik oficialižed materialad valičusiden aigan[82].

Vodhesai 1991 venän kel' oli Sovetskijan Sojuzan paginkel' rahvahiden keskes, toižil sanoil se oli valdkundaline kel'. Se kävutoittas valdkundoiš, miččed aigemba oliba SSSRas, kut maman kel' eläjiden suren palan täht, mugažo kut paginkel' rahvahiden keskes. Neniš sijoiš, miččed konz-se mülüiba Sovetskijan Sojuzan enččihe valdkundoihe (Izrail', Germanii, Kanada, Amerik, Avstralii da toižed), paindas venänkeližed lehtesed, kulehtesed, radaba radiostancijad da telekanalad, avaitas venäkeližed školad, kus aktivižesti opetas venän kel't. Izrail'as venän kel' opetas vanhoiš klassoiš erasiš keskškoloiš kut toine[83] veržaz kel'. Päivnouzmanpolen jevropan valdkundoiš voziden 1980 lophusai venän kel' oli veraz päkel' školoiš.

Venän paginkel' opendaba Rahvahidenkeskeižen kosmosan stancijan kaik radnikad-kosmonavtad[84].

Alapaginad

Venän keles om kaks' pagingruppad — pohjoižvenälaine (ven.: окающая) da suvivenälaine (ven.: акающая), kaikutte jagase völ penembihe gruppoihe. Pohjoiž- da suvipaginoiden keskes om keksvenälaižiden paginoiden territorii. Pohjoiž- da suvivenälaižiden gruppoiden röun om Pskov — Tver' — Moskva — Nižnii Novgorod-linijan mödhe[85].

Pohjoižpaginas om koume paginoiden gruppad: Ladog-Tihvinan, Vologdan da kostroman gruppad. Suvipaginas om viž paginoiden gruppad: Päivlaskmanpolen, Ülä-Dnepran, Ülä-Desnan, Kursk-Orlan da Päivnouzmanpolen (R'azanin) gruppad. Sirdäjihe keskvenälaižihe paginoihe mülüba Gdovan, Pskovan da Vladimir-Povolžjen gruppad[86].

keskvenälaižen pagingruppan pohjal mäneb venän kelenunifikacii.

Nügüd', konz školan openduz da lehtišt kehitoitase, erod paginoiš lujas vähenzoitihe.

Etnine istorii

Slav'anoiden etnogenez

Kel'tedoiden pohjal nägub, miše jäl'ghe praindojevropalaižen kelen murendad II voz'tuhal edel meiden erad Keskuz-Jevropas eliba slav'anoiden ezitatad, miččed oliba kosketusiš edel kaiked protogermanialaižidenke da protoitalikoidenke. I voz'tuhal edel meiden erad sündui praslav'anan kel'. Necen kelen paginoiden tegemine oli I voz'tuhan lopus edel meiden erad — III—V voz'sadal edel meiden erad. Necil aigkeskustal kelen mahtajil oliba kosketused baltoiden, irancoiden, germanialaižiden, frakiicoiden da kel'toiden heimoidenke, no kaikid suremb ühtejittušt löutihe baltoiden kelidenke. I voz'tuhan lophusai slav'anad poltiba kolijoid, tegiba kremacijad, sikš antropologižed tedod slavilaižiš heimoiš Keskaigahasai ei ole. Keskaigan slav'anoiden antropologijan tedoiden pohjal voib tehta ühthevedoid, miše sil aigal ei olend ühthišt slavilašt antropologišt tipad. Arheologijan mödhe slav'anad kut personaline etnokel' sündui I voz'tuhan keskuses edel meiden erad, konz lužickan da pomoran kul'turan kaičijad vajehtihe kesknezoi. Ezmäine slavilaine kul'tur oli podkloševoiden mahapanendoiden kul'tur, mitte vajehtihe pšvoroiden kul'turaks. Slavilaižehe kul'turaha mugažo mülüba zarubinecoiden da čern'ahovcoiden kul'turad; jäl'gmäine sündui skifo-sarmatoiden heimoiden eländtahoil, kudambad vähäižin assimiliruitihe slav'anoikš. Ahthiš kosketusiš irankeližiden heimoidenke oliba päivnouzmanpolen slav'anoiden ezitatad, siš lugus antad. VI—VII voz'sadoil slav'anad tuliba elole Päivnouzmanpolen tazangištole (ven.) (vep.. Krivičad, priil'menižiden slovenoiden jured voib olda slav'anoiden pražsko-korčakoiden kul'turaspäi[87]. Gunnoiden tulemižen taguiči čern'ahovskii kul'tur vajehtihe pen'kovskijaks. Antoiden pala sirdihe Keks-privolžjan rajonaha da tegi sigä imen'kovoiden kul'turad. I voz'tuhan ezmäižes palas meiden erad Desnan, Seiman basseinoiš voi vastata volincevan, a sid' romenskan kul'turoid. Niiden arealoiden röunad oliba öbokas Dnepran oiktaha randahasai läheli Kijevad da Kanevad, longibokas Severskijan Doncan augotižehesai da Donan keskjoksmusehesai, kus hö kosketihe saltovo-majackajad kul'turad, pohjoižes Oka-jogehesai (Poočjahasai)[88].

Keksvoz'aigad

Päivnouzman Jevropan etnižed gruppad IX—X voz'sadoil. kijevan Rusin röun X voz'sadan augotišes

Arheologijan da kel'tedoiden, araboiden, vizantijoiden, päivlaskmanjevropalaižiden, amuižvenälaižiden da toižiden kirjlähtkiden mödhe äjad tedomehed sanuba, miše "rus'"-rahvaz läksi Skandinavijaspäi[38] (amuižvenälaižiš lähtkiš skandinavoid nimitadas var'agoikš[89]). Paiči necidä antinormanizman aigan oma toižed versijad, kuspäi oma "rusin" da var'agoiden etnižed jured: heiden päle kactas kut suomalaižiden[90], prussoiden[91], baltialaižiden slav'anoiden[92] da toižiden päle.

Skandinavine arheologine endevanh aig starinoičeb meile siš, miše lujas äi ristituid läksi Skandinavijaspäi Päivnouzman Jevropaha, päazjas Kesk-Švecijaspäi[93]. Skandinavad tuliba Päivnouzman Jevropan pohjoižehe ei möhemba VIII voz'sadan kesked[94]. IX voz'sadan keskeks libo läheli necidä aigad, konz "rus'"-rahvaz, slavilaižed da suomalaižed heimod tegiškanziba ühthižradod (siš om sanutud aigkirjas, konz oli kuctud var'agad ühtes Rürikanke vodel 862) Päivnouzman Jevropan pohjoižes (heimoiden pohjoižen konfederacijan gipotetižel sijal[95]), sündui aigaline valdkundaline ühtištuz (mugoine-žo oli Rürikan valdkund)[96]. Vodel 882 kn'az' Oleg ühtenzoiti pohjoižed territorijad da Kijev, da sündui "matk var'agoilpäi grekoidennoks" (ven.: путь из варяг в греки) — möndmatk Skandinavijaspäi Päivnouzman Jevropan kal't Vizantijaha[94]. X voz'sadal Amuižvenälaižen valdkundan socialine elit, miččehe ezmäks mülüi enamba "rus'"-rahvaz, sid' slavilaižed da toižiden etnosoiden ezitajad, möhemba "rus'"-sanal oli socialine znamoičend, se pagiži ülembaižes socialižes gruppas, naku "rus'"-rahvaz assimiliruihe ümbri eläjiden keskes da mülüškanzi amuižvenälaižehe rahvahaze (ven.) (vep.[42].

Amuižvenälaine rahvaz tegihe läz XI—XII voz'sadad, konz ühtenzoitihe päivnouzman slavilaižed (päazjas), mugažo suomalaiž-ugrilaižed (ven.) (vep. da baltoiden heimod da skandinavad (var'agad)[97][98][99]. Sur' painastuz venän kelen kul'turaha da sen konsolidacijaha painasti ortodoksižen uskondan otamine. No V. V. Sedovan melen mödhe venälaižen (sur'venälaižen) rahvahan "kättudeks" tegihe Suren Vladimiran kn'ažestv. Rostov-suzdalin pagin lopuks oli pandud venän kirjkelen pohjaks[100].

Alapaginad da päivnouzman slavilaižed kirjkeled XIV voz'sadan lopus

Amuižvenälaižen rahvahan edeline konsolidacii oli azotadud Amuižvenälaižen valdkundan murendusel da tataro-mongoližel tulendal, a enččiden venälaižiden kn'ažestvoiden ühtenzoitamine suriden valdkundoiden valdan päl (Sur' Moskvalaine kn'ažestv, Sur' Litvalaine kn'ažestv da möhemba Pospolitine pagin) pani alandusen sen edeližen jagamižen täht koumehe nügüdläižehe rahvahaze: venälaižed, ukrainalaižed da belorusad[101].

Erased tedomehed ei uskkoi ühthižehe amuižvenälaižehe rahvahaze[102][103].

Venälaižed, kudambad tuliba elole stepihe, otiba türkoiden kočevnikoiden kul'turan erased elementad, sündui kazakoiden subetnos. Donan kazakod kaičihe kut venälaižen rahvahan pala.

Ühthižen Venälaižen valdkundan tegemine XV voz'sadan lopus, pästamine mongolo-tataroiden igaspäi da Kazanin da Astrahanin hanstvoiden murendamine XVI voz'sadal, - kaik nece tugezi venälaižen rahvahan sirdämišt päivnouzmanpolele.

Uz' aig

Venälaižed XIX voz'sadan etnografižel kartal ilman rindatuseta ukrainalaižidenke da belorusoidenke
Venälaižed XX voz'sadan etnografižel kartal ilman rindatuseta ukrainalaižidenke da belorusoidenke

Tärged aigkeskust venän rahvahan istorijas oli smutnii aig (ven.) (vep. — süvä krizis toi valdkundan murendust, mitte toi surid bedoid da putundad (kut Päivnouzman Rus') pol'ša-litvalaižiden vihanikoiden valdaha. Sil-žo aigal se sündui rahvahan keskes tahtod polestada ičeze elon tabad, ajada interventoid da udessündutada venälašt valdkundad. XVII voz'sadal Nikonan patriarhan reform painasti venälaižiden jagamižehe nikonianoikš da staroobr'adcoikš. Jäl'gmäižed tegiba erižed venälaižen rahvahan etnografižed gruppad, miččed sirdihe Venäman irdpolele (lipovanad, nekrasovcad), sid' sündui venän rahvahan "kul'turkod" (venän kel', lapsiden valatuz, Äipäivän praznuičend, ikonoiden pidänd, kahesačogaine rist).

XVII voz'sadal venälaižed tuliba elole Sibirihe, sauvoiba sigä lidnoid, tegiba geografižid aivaidusid, löuziba lähtendad Kitajaha da Tünele valdmerele. Venälaižen Sibirin lendandas pärol' oli pomoroil da kazakoil. Venälaižed sirdihe Sibirin südäimehe, miše sada karvakahid zverid. Venälaižed mäniba suvehe-ki. Vägev ma, no lujas varukaz krimsko-nogaicoiden tulendoiden taguiči, tegihe venälaižen rahvahan eländtahoks suvel. Stepiš voi rata mal da kucta rahvast elole.

Hurarandaižen Ukrainan ühtenzoituz Venämanke toi vajehtusid valdkundaližehe ideologijaha. Suvi-Rusin lähtnikad, mugoižed kut Innokentii Guzel' libo Feofan Prokopovič paniba alandust venän rahvahan el'gendusehe, kut koumekerdaižehe ühthižehe rahvahaze, mitte tegihe oficialižeks koncepcijaks Venäman imperijas.

Car' P'otr I tegi erasid süvid valdkundaližid da kundaližid reformoid. Pühäpert' tuli valdkundan valdaha da hän kucui aktivižesti verhid mehid Venämale, pani heid korktoile radsijoile valdkundas. Sikš tradicionaline venälaine kul'tur kaičihe vaiše alembaižiš ristituiden gruppoiš, siloi konz intelligencijan, valdkundoiden da voinmehiden keskes oli jevropalaine kaceg. Aristokratad ei pangoi päle rahvahaližid sädoid, lapsid kazvataba ottud Francijaspäi guvern'orad. Vajehtomatomaks jäi venän kel', mitte kehitoitihe venälaižes literaturas (Aleksandr Puškin, F'odor Dostojevskii, Lev Tolstoi da toižed). Zavottes Kodiman voden 1812 voinaspäi sureks znamoičendaks tegihe venälaine familii. Ühtes necenke imperijan aigan kehitoitasoiš venälaižed rahvahaližed promislad.

Völ XIX voz'sadal ei olend "venälaižuz'"-sanan ühthišt sel'genzoitust, mitte voib znamoita kul'turišt, etništ da rahvahališt ičetundmust. Sikš ei olnugoi märitadud venälaižen rahvahaližen territorijan mentaližed röunad. Venän rahvahan sanaha mülüba: 1) kaik Venäman imperijan valdmehed; 2) aristokratad; 3) venälaižed-ortodoksižed (velikorusad); 4) kaik päivnouzmanpolen slavilaižed. Особенно распространённой была последняя трактовка, равно как и проект конструировавшейся на её основе «большой русской нации», которая включала бы в себя великорусов, малорусов и белорусов[104]. No erazvuiččiden süiden taguiči (päsüiden keskes A. Miller melen mödhe oma social-ekonomine jätand Venäman da sen assimil'atoroiden instotutoiden kehitoituses, ozutesikš raudten verkoiš, tegeližudes, urbanizacijas, openduses, armijas, b'urokratižes apparatas) vozikš 1920 nece projekt murenzihe[105].

Venälaižen rahvahan kul'turmurenduz oli sel'genzoittud päivlaskmanpolen rahvahiden da slav'anofiloiden filosofižes vastustuses.

Uz' aig

Jäl'ghe Okt'abr'skan revol'ucijad ajaškat'he uskondad, siš lugus ortodoksišt uskondad. Kodimaižen voinan Venämal da uden valdmehišton edeližiden iniciativoiden aigan oli kosktud kaik rahvahiden ezitajad: kazakod, maorjad, dvor'anad, intelligencii.

Voziden 1990 augotišes äkkiližen ekonomižen krizisan taguiči zavodihe venälaižiden lugumäran vähenzoitamine: Venämal rahvahan vähenzoitusen taguiči tegihe sündutuzmäran vähenzoitamine, Sovetskijan Sojuzan enččiš valdkundoiš — völ mugažo venän rahvahan tulemine Venämale. Päivlaskmanpolen, Amerikan, Avstralian valdkundoiš venälaižiden lugumär XXI voz'sadan augotišeks, vastkarin, kazvaškanzi immigracijan taguiči enččen Sovetskijan Sojuzan valdkundoišpäi.

Venälaižiden alenzoitamine XX—XXI voz'sadoil

Erazvuiččel aigal "Venäman tedoakademijan vestnik" kirjuti, miše kaiktäli om venälaižiden alenzoitamine enččiden sojuzvaldkundoiden igähižil rahvahil[106] da Venäman erasiš administrativižiš eländtahoiš[107], sigä oli kirjutadud mugažo venän rahvahan jügedas olendas[108][109]. Muga 58,9 % venälaižil Estonijas (rahvahan kirjutamine vodel 2000) da enamb 30 % venälaižil Latvias ei ole rahvahut[1], hot' formaližesti zakonan mödhe rahvahuz' ei ole sidotud oiktusidenke.

Voziden 1980—1990 Venämal sündui muga sanutud "etnine bum", mitte toi ksenofobižid melid da nacionalizmad etnižiden gruppoiden keskes venälaižiden polhe, nece homaitihe Pohjoiž-Kavkazal, Jakutijas, Baškortostanas, Tatarstanas da toižiš valdkundoiš[110].

Nacionalizman ozitamine oli diskreminacijas radsijoil rahvahaližiš valdkundoiš Venämal. Läz kaik valdmehed neniš regionoiš oliba igähižen rahvahan ezitajad[111][112]. Mugoine-žo problem oli universitetoiš. Erasiš rahvahaližiš valdkundoiš oli školoiden "korenizacii", konz heittihe venän kel' da openzihe igähižen rahvahan kelel.

Läz kaikuččes rahvahaližes valdkundas om rahvahan grupp, mitte sanub venälaižiš "mustoiš mujoiš"[112].Tatarstanas jügedas anttas laskendad pühäpertiden sauvomižele[112]. Baškortostanas lasktas baškiroile ezmäi kaiked polestada kandidatan radoid da dissertacijoid[112].

Moskvalaižen b'uron ristitun oiktusiden mödhe azjantundijoiden arvostelusen mödhe Pohjoiž-Kavkaz om se venälaine region, kus kaiked enamba kehitoitase rusofobii, ezmäi kaiked pagin mäneb Čečn'as. Vozil 1991—1993 oli ajatud lujs äi venänikoid Čečn'aspäi, eskai valdan abul[113]. "Izvestia"-lehtesen tedoiden mödhe jäl'ghe etnižid puhtastusid Čečn'as vozil 1991—1994 koli 20 tuhad mest da 250 tuhad läksi valdkundaspäi[114]. Vodel 2005 Groznii-lidnan enččiden venälaižiden eläjiden grupp oigenzi Venäman prezidentale avaitud kirjeižen pakičusenke vahvištada etnižiden puhtastusiden toziazjad Čečn'as vozil 1991-1994. Pakičusen avtorad nimitiba Dudajevan režimad fašistižeks da väritiba venälaižid valdmehid, miše hö tahtoiba peitta genocidan toziazjad, mitte oli valdkundas[114].

Antroponimik

Konz venälaižed tegihe ortodoksižikš, heiden keskes tegihe tetabaks mugoižed nimed, miččil oli grekalaižid jurid: Andrei, Aleksei, Aleksandr, Anatolii, Arkadii, Afanasii, Vasilii, Georgii, grigorii, jevgenii, Kirill, Makar, Nikolai, P'otr, Stepan, Timofei, F'odor, Filipp, mugažo Anastasia, jelena, Zinaida, Zoja, Irina, Ksenija. Kaičihe erased slavilaižed nimed: Vladimir, Vsevolod, Jaroslav, V'ačeslav, Stanislav, Vladislav. Ottihe mugažo latinalaižed nimed, ozutesikš Anton, Valentin, Sergei, libo nimed jevrejalaižiden juridenke mugoižed kut Ivan, ilja, Matvei, Mihail, Sem'on, Jakov, Anna, Jelizaveta, Maria. Erasil venälaižil nimil oma skandinavižed jured: Ol'ga, Igor', Oleg, Gleb. Paiči personaližid nimid venälaižes nimes om tatan nimi — neche nimehe ližatas -ovič/-jevič suffiks (mužikoiden täht) libo -ovna/-jevna (akoiden täht). Venälaižed familijad tobjimalaz tehtas venälaižen nimen abul libo subjektan da -ov (-jev) libo -in suffiksan abul. Akoil familijan lophu ližatas -a lop (ozutesikš, Petrova).

Venälaine kul'tur

Filosofii da mel'

Venälaine intellektualine istorii äi voz'sadoid kehitoitihe vizantižen ortodoksižen uskondan painusen abul, nece andoi voimust oppida filosofižid tekstoid, problemoid da arvostusid, mugažo venälaižen filosofijan istoriografižid kližed da sen istorijad. Voib lugeda, miše venälaine filosofii om tehtud XVIII voz'sadoil, hot' venälaižen filosofijan ezmäine istorik Gavriil (Voznesenskii) kacui venälašt filosofijad kut melen tradicijad, mittušt voimičiba amuižvenälaižed knižnikad Kirik Novgorodcev da Klim Smol'atič. Venälaižen ortodoksižen filosofijan todesine änikoičend oli XIX—XX voz'sadoil, siš voib lugeda Vladimir Solovjovan, Nikolai Berd'jevan, Sem'on Frankan, Pavel Florenskijan da toižiden tetabiden mel'pidoiden kirjoiš. Edemba venälaine ortodoksine filosofii mugažo sai unikaližid formoid "im'aslavii"- (Aleksei Losev), "sofiologii"-koncepcijas (Sergei Bulgakov) da toižed.

Venälaižen filosofižen melen ezmäine sur' kritik tegihe P'otr Čaadajev, kudamb sanui ičeze "Filosofižiš kirjeižiš" kritikas venälaižen intellektualižen istorijan ripmatomuden polhe vizantijan männudes aigaspäi. Čaadajev pani küzundad Jumalanpertin sauvotusen tarbhudes Mal. Sen ortodoksižed idejad oli ottud venälaižiš anarhistoišpäi, Kapriiskijas školaspäi da toižespäi.

Tärged sija venälaižes meles oli filosofižel antropologijal. Rahvahaližes koloritas Venämal hän oti slav'anofil'stvan da počvenničestvan formad (Aleksei Hom'akov, Apollon Grigorjev, Nikolai Strahov da toižed). Venälaižiš pagištihe kut svavilaižiš, heiden päpirdad oli sidotud pühäpertidenke da kundoidenke.

Revol'ucijan aigan narodnikad nägiba venälaižen maorjan kundan kaičemižes sidä, miše voib "hüppida" kapitalizmas päliči sen vastustusidenke da tulda eriližehe, "venälaižehe socializmaha (ven.) (vep.". Venälaižen istorijan sel'genzoituz civilizacijan kategorijoiš toi jevraziistvan koncepcijan sündutamižehe.

Venälaižed melenpidäjad aktivižesti otiba päivnouzmanjevropalašt filosofijad mel'he, siloi Venämal sünduiba mehed, kenele oli läheližed kantianstvan, šellinganstvan, gegeljanstvan, marksizman idejad. Tetabiden filosofoiden keskes sovetskijal aigal oliba Mihail Bahtin, Aleksei Losev, Vladimir Bibihin. Venälaižiden verazmaižiden filosofoiden keskes tetab melenpidai oli Aleksandr Koževnikov, kenen mel'pidod painastiba Žak Lakanan ekzistencialistoihe.

Semiotikan da filosofijan erištos sai tetabut Moskvan-tartun semiotine škol.

Taideh

Taidehen ezmäižed formad oli ezitadud rahvahaližes ornamentas. Aigan sirttes ortodoksine uskond painastab venälaižehe ikonopisihe, kaikid tetabm heišpäi oli Andrei Rubl'ov (ven.) (vep.. XVIII voz'sadal sündub klassine venälaine kuvataideh, mitte kehitoitase XIX voz'sadal. XIX voz'sadan lopus akademišt taidehed rindatas peredvižnikoidenke. XX voz'sadal oli tetpas venälaine avangard.

Sanataideh

Vasilii Maksimov. "Baboiden sarnad"

Venälaižen sanataidehen amuižed alandused oli ozutadud fol'kloras: tozistarinad, sarnad, puheged, pajod, muštatišed. Tozistarinoiš ozutadas kaceg ümbrištos, mittušt nägeba Kijevan Rusin eläjad. Rusin vihanikad tozistarinoiš paksus ozutadas heimod, erašti madod. Niid nimitadas "paganoikš", "jazičnikoikš". Heid vasthapäi oma bogatirid: Ilja Muromec, Dobrin'a Nikitič, Al'oša Popovič da toižed. Sarnoiš pähenged paksus oma Ivan Carevič libo Ivan-urad. Heid vasthapäi oma sarnaližed henged: Jagi-Bab, Kolmatoi Koščei, Zmei Gorinič, abunikad oma sarnaližed živatad.

Venälaine literatur, siš lugus venälaine proza XIX voz'sadal, se painasti znamasišt znamoičendad mail'man kul'turan kehitoitusehe. Venälaižiden kirjutajiden kirjad om kätud äjihe mail'man kelihe da om paindud millionoil tiražil. Viž venälašt literatorad — Ivan Bunin, Boris Pasternak, Mihail Šolohov, Aleksandr Solženicin da Iosif Brodskii — tegihe Nobelin premijan laureatoikš literaturan mödhe.

Muzik

Venälaine muzikaline jäl'gestusehe mülüba kut venälaine rahvahaline muzik, muga venälaižiden kompozitoroiden XVI—XX voz'sadoiden sädandrad, mugažo venälaine romans.

Popul'arižed postsovetskijas aigas oli estradine muzik, venälaine rok, bardad.

Venälaine rahvahaline muzikad vät'he erazvuiččil muzikaližil vändimil.

Mugoižed venälaižed kompozitorad, kut Mihail Glinka, P'otr Čaikovskii, Nikolai Rimskii-Korsakov, Igor' Stravinskii, Sergei Rahmaninov, Aleksandr Skr'abin, Aleksandr Borodin, Sergei Prokofjev da toižed saiba mail'man tetabut da painastiba mail'man muzikaližehe kul'turaha.

Karg

Venälaižen rahvahaližen kul'turan päpala oli karg, kuna erašti oigetihe vaiše pl'aska. Om tetpas akoiden horovodad, mužikoiden kargud küküižil. Kargaitihe praznikoiden aigan, paksus balalaikan, garmonin abul, mugažo toižiden venälaižiden rahvahaližiden vändimiden abul.

XX voz'sadal jevropalaižen kul'turan painusen abul tetabaks tegihe Venälaine D'agilevan balet (ven.) (vep., libo Ballets russes, — baletkompanii, miččen tegi vodel 1911 venälaine teatraline radnik da taidehradnik Sergei D'agilev. Voden 1908 kazvatud "Venälaižiš aigkeskustoišpäi" radoi 20 sezonad D'agilevan surmahasai vodel 1929 da oli tetab verhiš maiš, päazjas Francijas da Velikobritanijas. D'agilevn antrepriza lujas painasti ei vaiše venälaižen baletan kehitoitusehe, no kaikehe mail'man kargtaideheze. D'agilevan aigkeskused — päazjas ezmäižed, miččiden programmoihe mülüiba ven.: «Жар-птица», ven.: «Петрушка» da ven.: «Весна священная»-baletad — ned vändiba znamasišt rolid venälaižen kul'turan popul'arizacijas Jevropas da painasti modaha kaikele venälaižele.

Rahvahaližed käziradod

  • Gžel'

    Gžel'

  • Dimkan bobaine

    Dimkan bobaine

  • Filimonan bobaine

    Filimonan bobaine

  • Hohloman pirdatuz

    Hohloman pirdatuz

Venälaižed äi voz'sadoid tegiba rahvahaližiden käziradoiden unikališt kul'turad. Venälaižed rahvahaližed käziradod — gžel', hohloma, žostovan pirdatuz, mezenan pirdatuz pul, skan', finift', palehan kuvahaine, fedoskinan kuvahaine — kaik nece om käziradoiden taideh kodikaluiden tegemižen da čomenzoitusen täht: astjad, samvar, škatulkad, bobaižed (venälaižed bobaižed).

Rahvahaližed sädod

Nored venälaižed maorjad (Novgorodan gubernii, voz' 1909, Sergei Prokudinan-Gorskijan fotokuva)

Venälaižed rahvahaližed sädod eroneba erzvuiččil elementoil pohjoiž- da suviagjoiden sädoišpäi, miččid ühtenzoitada päpirdad. Mužikoiden sädoiš oliba paidad-kosovorotkad da kaidad štanad pautnaspäi libo mujutadud pautnaspäi. Paidad vauktas libo mujutadud (paksus muza-vihandaspäi) pautnaspäi pandihe čtanoiden päle da sidotihe völ libo pitkäl villasižel kušakol. Ülembaižiden sädoiden keskes oliba zipun libo kaftan, kengäd — sapkad libo virzud.

Akoiden sädod pohjoiž- da suvirajonoiš eroniba erazvuiččil elementoil čomenzoituses. Päero oli siš, miše pohjoižsädoiš oli enamba sarafonad, suvisädoiš — pon'ovad. Akoiden rahvahaližiden sädoiden päelementoiden keskes oliba paidad, ezipaik, sarafon libo pon'ova, rindpaik, šušpan.

Tal'vsädoiden keskes oliba: pövu, zipun, šapk, valencad, alaižed da toižed. Sädod oliba praznikaližed (siš lugus oma saisädod čomitesidenke) da muupäividen täht. Eresed sädod venälaižed otiba rindal elätud rahvahil.

Venälaine tradicionaline pert'

Enzne tradicionaline venälaine pert' oli tehtud parzišpäi kaks'pautkeižen katusenke. Putta pert'he voi pordhidme. Iknad paksus oli soubatud ikunlaudoil. Sömtavarad pidetihe karzn'as. Südäimes pert' jagoihe heinusehe da eländsijaha. Pertin südäimes päsijal oli venälaine päč ležankanke. Pidust seinid seižuiba laučad da liphad. Kanzan vastuzsijan oli stol, mitte kattihe pühkmel. Eriži tehtihe rusked čigaine — sija ikonoidenke. Venälaižen pertin päkalun oli samvar.

Söm

  • Borodinan leib

    Borodinan leib

  • Lem' osetranke

    Lem' osetranke

  • Befstroganov kartohkpudronke da solatud ogurcanke

    Befstroganov kartohkpudronke da solatud ogurcanke

  • Tulan pr'anik

    Tulan pr'anik

Venälaižen säman keskes oma pudr, šči, pel'men'ad, kürzad, pirgad, vas, vilu keitoz, rugižleib, boršč, dranikad da toižed. Kut toižiden valdkundoiden söm, venälaine söm oti ičeleze susedrahvahiden pirdoid[115]. Surt painust venälaižehe sömäha tegiba Ortodoksižen pühäpertin sändod, sikš ku vodes om äi päivid, konz om post, konz voib söda vaiše kazvmusid (ei sa söda lihad). Toižiden sömtavaroiden heitänd toi men'un kebnenzoitust, no mugažo ičeladuižen sömän tegemišt. Melentartuz' venälaižehe sömtradicijaha Venäman irdpolel sündui XIX voz'sadoil[116].

Venälaižed mail'man tedos

Tedo kut kundaline institut sündui Venämal Petran I aigan. Vodel 1725 üleižen kursan aigan valdkundan modernizacijan mödhe oli tehtud Piterin tedoakademii. Oliba venälaižed tedomehed-samorodkad, mugoižed kut Andrei Nartov da Ivan Polzunov.

Suren panendan venälaižen da mail'man tedon kehitoitusehe tegi Mihail Lomonosov, tetab tedomez'-universal, kudamb sai korktoid satusid läz kaikiš tedoalovehiš sil aigal: himijaspäi mineralogijaspäi da kartografijaspäi stilistikahasai, ritorikahasai da grammatikahasai. Lomonosov oli üks' melenpidajišpäi, ken meleti kaičendzakonoiden polhe. Kirjeižes Leonard Eilerannoks 5. heinkud vodel 1748 hän tegeb "ičeze üleižen zakonan", miččehe voib kacta kut hüväha termodinamižehe energijan kaičendan zakonaha. Vodel 1755 Lomonosovan tahton mödhe oli tehtud Moskvan universitet.

XIX voz'sadal venälaine tedo läksi mail'man pordhale. Elektrotehnikan tegii, fizik Vasilii Petrov avaiži vol'tan elektrodugan il'mištod. Matematine škol sanui ičeze polhe än'heze. Znamasižid radoid matematižen tarkištelendan, verojatnostiden teorijan, klassižen mehanikan alovehes tegiba Mihail Ostrogradskii. Vodel 1829 "Kazanin vestnik"-tedokulehteses Kazanin universitetan rektor Nikolai Lobačevskii paindi kirjutesen "Geometrijan augotišes". Tulii aig ozuti, miše hänen kirjutez tegihe kaikid znamasižembaks azjtegoks mail'man matematikan istorijas. Nece kirjutez avaiži uden eran geometrijan kehitoituses.

ХІХ—XX voz'sadoil pigaline tegeližuden da sauvondan kehitoituz Venämal korgenzoiti jestestvennijoid da inženertedoid. Dmitrii Mendelejev avaiži vodel 1869 üks' londusen päzakonoišpäi — himižiden elementoiden periodine zakon. Hän tegihe nügüdläižen metrologijan, märičendtedon tegijaks. Mail'man znamoičend oli uzil tehmusil Pavel Anosovan, Pavel Obuhovan da toižiden tedomehiden metallurgijan alovehes. Vladimir Šuhov tegi znamasižid avaidusid neftin da sauvonderištoiš. Ozutesikš Šuhov tegi ezmäižid mirus giperboloižid kontrukcijoid. Ühtes Sergei Gavrilovanke hän tegi korktan temperaturan neftin tegendan metod, mittušt nimitihe kreningaks (ven.) (vep.. Se abutab saba enamba benzinad neftišpäi. Tämbei kaik mail'man neftin tegeližuz' radab necen tehnologijan mödhe.

Fizik-eksperimentator P'otr Lebedev ezmäižen sai millimetrižed elektromagnitižed aldod (1895), avaiži da oppi lämoin painust kovihe ainehize (1899) da gazoihe (1907), vahvišti lämoin elektromagnitišt tearijad. Fizik-teoretik da filosof Nikolai Umov vodel 1874 aigemba Enšteinad 31 vot, ezmäižen toi tedoho mugoižed sel'genzoitused, kut "energijan sirdämine" da "energijan piguz'".

Elektrotehnikan alovehes znamasižed radod oliba Vasilii Petroval, Nikolai Slav'anoval, Mihail Dolivo-Dobrovol'skijal da toižil. Aleksandr Lodigin ezmäine tariči panda lampoihe vol'framnitid.

Vodel 1898 Nikolai Pil'čikov tegihe ezmäižeks radio-ohjanduseks. Aleksandr Stoletov avaiži raudad da fotoeffektan ezmäižen zakonan (1872), oppi gazan razr'adad, kritišt olendad da tošt.

Suren panendan lendandmašinoiden sauvomižehe tegi Nikolai Žukovskii, venälaine mehanik, aerodinamikan tegii. Venälaine da sovetskii aviakonstruktor Andrei Tupolev om än'tpigembambankodimaižen aviacijan tat. Hänen ohjandusel om tehtud enamb 100 samol'otoiden tipad, 70 miččišpäi sauvdihe serijoiš. Tupolevan samol'otoil om tehtud 78 mail'man rekordad, om tehtud läz 30 lendandad.

Faddei Bellinsgauzen da Mihail Lazarev tegiba ezmäižen venälaižen antarktižen ekspedicijan vozil 1819—1821, avaiži kudenden materikan — Antarktidan. Matknik da al'pinist Platon Čihačov ezmäine mirus lendihe Pičinčan lämoimägele Andoiš da Aneton ülembaižele sijale. Mail'man znamoičendan tedod saiba matknikad P'otr Sem'onov-T'an-Šanskii, Nikolai Prževal'skii, P'otr Kozlov, Boris Vil'kickii da toižed.

Vodel 1847 Nikolai Pirogov ezmäižen kerdan mail'man tervhuz'praktikas kävutoiti narkozad, а vodel 1855 hän Kriman voinan aigan ezmäižen kerdan venälaižen tervhuden istorijas kävutoiti gipsad.

Nikolai Korotkov oli ezmäine nügüdläižes hirurgijas. Vodel 1905 tariči kävutoitta arterialižen painusen märičendan än'metodad, mitte om nimitadud Korotkovan metodaks, se kävutoittas nügüd'-ki. Vodel 1904 Ivan Pavlov (ven.) (vep. oli pauklahjoitud Nobelin premijal radoiš sömänsulatusen fiziologijan erištos, vodel 1908 — Ilja Mečnikov — immunitetan mehanizmoiden oppimižes. Vladimir Demihov — tedomez'-eksperimentator, mail'man transpantologijan augonpanii.

Äjad lahjakahad venälaižed tedomehed jäl'ghe Okt'abr'skan revol'ucijad ajoiba Amerikaha da radoiba sigä.

И. И. Сикорский — русский и американский авиаконструктор, создатель первых в мире: четырёхмоторного самолёта «Русский витязь» (1913), тяжёлого четырёхмоторного бомбардировщика «Илья Муромец» (1914), трансатлантического гидроплана и вертолёта. К. Э. Циолковский — учёный, изобретатель, космический мыслитель и основоположник современной космонавтики, в 1903 году теоретически обосновал возможности космического полёта. А. И. Шаргей в 1916 году рассчитал оптимальную траекторию полёта к Луне. Считается, что его расчёты были использованы NASA в лунной программе «Аполлон». Г. А. Гамов известен своими работами по квантовой механике, атомной и ядерной физике, астрофизике, космологии, биологии. Он является автором первой количественной теории альфа-распада, одним из основоположников теории «горячей Вселенной» и одним из пионеров применения ядерной физики к вопросам эволюции звёзд. Он впервые чётко сформулировал проблему генетического кода. В. К. Зворыкин — один из изобретателей современного телевидения. А. М. Понятов — русский электроинженер, внедривший ряд инноваций в области магнитной звуко- и видеозаписи, телерадиовещании. При его руководстве созданной им компанией «Ampex» в 1956 году выпущен первый в мире коммерческий видеомагнитофон.

В. В. Докучаев — русский геолог и почвовед, основоположник национальной школы почвоведения и географии почв. Создал учение о почве как об особом природном теле, открыл основные закономерности генезиса и географического расположения почв. До его открытий в мире не существовало науки о почве. Был учителем выдающегося учёного и философа XX века В. И. Вернадского стал создателем ряда научных школ. В частности, им была основана наука биогеохимия. В круг интересов Вернадского входили геология, почвоведение, кристаллография, минералогия, геохимия, радиогеология, биология, палеонтология, биогеохимия, метеоритика, философия и история.

В середине XX векa под руководством И. В. Курчатова была создана советская атомная промышленность. Началась разработка советского ядерного оружия.

В 1957 году под руководством С. П. Королёва на околоземную орбиту был выведен первый искусственный спутник Земли, а в 1961 году — первый пилотируемый космический корабль с космонавтом Ю. А. Гагариным.

1950—1980-е годы стали золотым веком российской математики, особенно московской математической школы, которая в те годы считалась сильнейшей в мире. Лицо и стиль этой школы в большой степени определяли два крупнейших математика XX столетия, А. Н. Колмогоров и И. М. Гельфанд. В числе ярких представителей этой школы можно назвать В. И. Арнольда, С. П. Новикова, Л. С. Понтрягина, С. Л. Соболева и многих других учёных мирового класса, внёсших огромный вклад как в теоретическую математику так и в сопредельные ей прикладные дисциплины — от механики полёта до математической лингвистики. Выходцем из московской математической школы был и М. В. Келдыш, начинавший как прикладной математик и инженер, а впоследствии ставший одним из организаторов и идеологов советской космической программы. В 1975 году Л. В. Канторович, выходец из петербургской математической школы и один из основателей новосибирской математической школы, стал (совместно с Тьяллингом Купмансом) лауреатом Нобелевской премии по экономике «за вклад в теорию оптимального распределения ресурсов».

Примерно на тот же период пришёлся максимальный взлёт российской (тогда советской) физики.

Н. Н. Семёнов — советский физико-химик, один из основоположников химической физики. В 1963 году совместно с А. Е. Шиловым установил роль энергетических процессов (за счёт передачи энергии от высокоэнергетичных продуктов начальным молекулам) в развитии цепных реакций при высоких температурах. За разработку теории цепных реакций в 1956 году Н. Н. Семёнов удостоен Нобелевской премии по химии (вместе с Сирилом Хиншелвудом).

Титаническая организаторская работа, начатая задолго до этого в Москве П. Л. Капицей и в Ленинграде А. Ф. Иоффе, привела к тому, что к середине XX века советская школа экспериментальной физики вышла на передовые позиции в мире. Отражением этого стало присуждение Нобелевских премий И. Е. Тамму, И. М. Франку и П. А. Черенкову (1958), Н. Г. Басову и А. М. Прохорову (1964; совместно с Ч. Х. Таунсом), П. Л. Капице (1978). Нобелевская премия, присуждённая в 2000 году Ж. И. Алфёрову (совместно с Г. Крёмером и Д. Килби) отметила работу Алфёрова и его школы, проделанную в основном в 1960—1980-е годы.

Советская школа теоретической физики, добившаяся известности ещё в 1930-е годы и оказавшаяся в числе безусловных мировых лидеров в третьей четверти XX века, во многом определила лицо современной физики. Наибольшую известность приобрела блестящая школа Л. Д. Ландау (удостоенного Нобелевской премии в 1962 году). Представитель этой научной школы А. А. Абрикосов и близкий к ней В. Л. Гинзбург были удостоены Нобелевской премии (2003; совместно с Э. Леггетом) за работы, выполненные преимущественно в 1950—1970-е годы. Огромный вклад в науку был также внесён Н. Н. Боголюбовым, А. Д. Сахаровым, Я. Б. Зельдовичем. В частности, Зельдович и его ученики (Р. А. Сюняев, И. Д. Новиков и другие) внесли решающий вклад в создание теории «горячей Вселенной».

Homaičendad

Sel'genzoitused
  1. ↑ Voden 2021 kirjutamižen aigan oli lujas äi ristituid, ked ei sanunugoi, miččiden rahvahiden ezitajad hö oma (läz 16,6 mln mest libo 11,27 %, ken ühtni kirjutamižehe), sikš lugud ei voigoi ozutada todesišt venänikoiden lugumärad.
  2. ↑ Ukrainan rahvahan kirjutamižen voden 2001 tedoiden mödhe, mitte oli tehtud edel 2014 vot, konz Kriman Avtonomišt Valdkundad da Sevastopolid mülüškanziba Venämale. Venälaižen rahvahan lugumär neniš regionoiš voden 2001 kirjutamžen tedoiden mödhe oli 1 180 441 da 269 953 mest.
  3. ↑ «Среди множества этнических групп русского народа особым своеобразием отличалось казачество...»[59]
Lähtked
  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Русские — БРЭ, 2015, с. 59—60.
  2. ↑ Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2023 года. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  3. ↑ Selected Social Characteristics in the United States: 2009. U.S. Census American Community Survey. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  4. ↑ Migrationsbericht 2012 (нем.). BAMF - Bundesamt für Migration und Flüchtlinge. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  5. ↑ Опубликованы данные об этническом составе населения Узбекистана. Газета.uz (20 elokud 2021). Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  6. ↑ Национальный состав населения Республики Беларусь. Национальный Статистический комитет Республики Беларусь. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  7. ↑ Statistics Canada Government of Canada. Census Profile, 2016 Census. www12.statcan.gc.ca. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  8. ↑ Национальный состав населения (оценка на начало года, человек). Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  9. ↑ RLV428: POPULATION BY ETHNIC NATIONALITY AND SEX (1959, 1970, 1979, 1989, 2000, 2011, 2021) (англ.). PxWeb. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  10. ↑ Сколько русских в Израиле. GoldPass.ru. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  11. ↑ The results of census in Turkmenistan | Chronicles of Turkmenistan. web.archive.org (6 redukud 2016). Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  12. ↑ La communauté russe en France est "éclectique" | Russie Information. www.russieinfo.com. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  13. ↑ Основные результаты переписи населения и жилищного фонда 2021 года. Государственное агентство данных. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  14. ↑ [http://demo.istat.it/str2006/index.html Демографический баланс иностранного населения и постоянного иностранного населения по полу по состоянию на 31 декабря 2024 год]. Istat. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  15. ↑ Статистический ежегодник 2017. — Министерство экономического развития Приднестровской Молдавской Республики. Государственная служба статистики Приднестровской Молдавской Республики. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  16. ↑ Русское население в Азербайджане. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025. Архивировано из оригинала 23 heinkud 2013 года.
  17. ↑ Recensamântul Populației si al Locuințelor 2014. recensamant.statistica.md. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  18. ↑ Población extranjera por Nacionalidad, provincias, Sexo y Año. www.ine.es. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  19. ↑ 문서뷰어. www.immigration.go.kr. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  20. ↑ Официальная статистика Кубы за 2002 г. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025. Архивировано из оригинала 3 uhokud 2007 года.
  21. ↑ Nationality and country of birth by age, sex and qualifications Jan - Dec 2013 (Excel sheet 60Kb). www.ons.gov.uk. Office for National Statistics. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  22. ↑ Recensământul Populaţiei şi al Locuinţelor 2002. Populaţia după etnie. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  23. ↑ Иностранцы. Чешское статистическое управление (CZSO). Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  24. ↑ Национальный состав, владение языками и гражданство населения Республики Таджикистан. Агентство по статистике при Президенте Республики Таджикистан. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  25. ↑ Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland. www.statistik.at. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  26. ↑ Нодар Зейналович Мосаки. Этническая картина Грузии по результатам переписи 2014 г., «Этнографическое обозрение» // Этнографическое обозрение. — 2018. — Вып. 1. — С. 104–120. — ISSN 0869-5415. — doi:10.7868/s0869541518010086.
  27. ↑ 2014 год - Национальный состав наличного населения по данным Переписи населения 2011 года. Управление государственной статистики Республики Абхазия. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  28. ↑ 坦言集：俄羅斯在港 - 東方日報(kit.), Orientaldaily (28 February 2016). Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  29. ↑ Русское население в Польше. stat.gov.pl. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  30. ↑ Перепись населения Армении 2011 г. Этно-возрастной состав. armstat.am. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  31. ↑ New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu Taonga. 3. – Russians, Ukrainians and Baltic peoples – Te Ara Encyclopedia of New Zealand (англ.). teara.govt.nz. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  32. ↑ Population of Qatar. web.archive.org (22 tal'vkud 2013). Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  33. ↑ Любовь привела их из России в Эквадор. El Universo. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  34. ↑ 1 2 Russian people group in all countries | Joshua Project. joshuaproject.net. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  35. ↑ 1 2 Александров, Власова, Полищук, 1997, Этнографические группы русского народа, с. 107—123.
  36. ↑ Конституция Российской Федерации/ Статья 68. Викитека. Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  37. ↑ Александров, Власова, Полищук, 1997.
  38. ↑ 1 2 Варяги / Е. А. Мельникова // Большой Кавказ — Великий канал [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 621—622. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8.
  39. ↑ Русь // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина [т. I]. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986—1987.
  40. ↑ 1 2 Николаев С. Л.. Семь ответов на варяжский вопрос // Повесть временных лет / Пер. с древнерус. Д. С. Лихачёва, О. В. Творогова. Комм. и статьи А. Г. Боброва, С. Л. Николаева, А. Ю. Чернова, А. М. Введенского, Л. В. Войтовича, С. В. Белецкого. — 2012. — С. 411—418.
  41. ↑ Аникин А. Е.. Русский этимологический словарь. 2007. Вып. 6 (вал I — вершок IV) / ИРЯ РАН, Институт филологии СО РАН. — М.: Рукописные памятники Древней Руси, 2012.. — М. — С. 100—102.
  42. ↑ 1 2 Петрухин В. Я.. Русь в IX—X веках. От призвания варягов до выбора веры. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Форум : Неолит, 2014. — С. 100—102.
  43. ↑ Агеева Р. А.. Страны и народы : происхождение названий // АН СССР. — М.: Наука. — 1990. — С. 123—124.
  44. ↑ Мейе А. Общеславянский язык: Пер. с фр = Le Slave Commun (1932) / Общ. ред. С. Б. Бернштейн. — 2-е изд. — М.: Издательская группа «Прогресс», 2001. — С. 292—293. — 500 с. — 1000 экз. — ISBN 5-01-004712-8.
  45. ↑ Анучин 1892, с. 828—843
  46. ↑ Виноваты бедность и неравенство: с 1990 года русских в мире стало меньше на 22 млн. Новые Известия. Дата обращения: 3 sügüz'kud 2025.
  47. ↑ 1 2 Александр Арефьев. Сжимающееся русскоязычие. Демографические изменения — не на пользу русскому языку.. — Демоскоп Weekly, 14 - 31 октября 2013. — № 571—572.
  48. ↑ Нас 150 миллионов. Институт Русского зарубежья. Портал «Россия и соотечественники». Дата обращения: 2 sügüz'kud 2025.
  49. ↑ Виноградов А. Г.. Население стран мира с древнейших времён по настоящее время. Демография. Статистические таблицы. Часть 1. — М. — С. 7. — 458 с.
  50. ↑ Национальный состав населения РФ 2010. Всероссийская перепись населения 2010. Дата обращения: 3 sügüz'kud 2025.
  51. ↑ Вот какие мы — россияне. Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. rg.ru. Дата обращения: 3 sügüz'kud 2025.
  52. ↑ Максаковский В. П.. Географическая картина мира. Часть III. — Тема XII. Глобальные проблемы человечества. 2. Проблемы войны и мира: новые аспекты. — С. 18.
  53. ↑ Карачурина Л. Б. Постоянная миграция между Россией и странами СНГ и Балтии. Демоскоп. Дата обращения: 3 sügüz'kud 2025.
  54. ↑ Арефьев А. Л. Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве. Демоскоп Weekly (20 elokud 2006). Дата обращения: 3 sügüz'kud 2025.
  55. ↑ кандидат экономических наук Екатерина Щербакова. Почти во всех постсоветских странах выросла доля представителей титульной национальности. — Демоскоп Weekly, 20 февраля - 5 марта 2006. — № 235—236.
  56. ↑ Александр Шустов — кандидат исторических наук, эксперт по странам Центральной Азии. Русский мир Средней Азии сжимается. Независимая газета (1 uhokud 2016). Дата обращения: 3 sügüz'kud 2025.
  57. ↑ Сергей Сущий. Русское население ближнего зарубежья: геодемографическая динамика постсоветского периода. demreview.hse.ru. Дата обращения: 3 sügüz'kud 2025.
  58. ↑ Сергей Захаров, Сергей Сурков. Каким был уровень рождаемости русских в бывших республиках СССР? // Демоскоп Weekly : сайт. — № 399—400.
  59. ↑ Александров, Власова, Полищук, 1997, Этнографические группы русского народа. Казачество, с. 118.
  60. ↑ Рабинович, Маслова, 1964, с. 143—147.
  61. ↑ Рабинович, Маслова, 1964, с. 5—6.
  62. ↑ Зеленин, 1991, Введение § 1—4.
  63. ↑ Александров, Тишков, Шмелёва, 1999, с. 449.
  64. ↑ Дерябин, 2002, с. 30—59.
  65. ↑ 1 2 3 Бунак, 1965.
  66. ↑ Чебоксаров Н. Н. Монголоидные элементы в населении Центральной Европы // Учёные записки МГУ. Антропология : научный журнал. — М.: Изд-во МГУ, 1941. — Вып. 63. — С. 235—270.
  67. ↑ 1 2 3 4 5 Balanovsky et al., 2008, pp. 236—250.
  68. ↑ 1 2 3 Балановский, 2012, с. 13.
  69. ↑ 1 2 Балановский, 2012, с. 24.
  70. ↑ 1 2 Malyarchuk et al., 2004, pp. 877—900.
  71. ↑ Балановский, 2012, с. 23.
  72. ↑ Verbenko et al., 2005, pp. 10—18.
  73. ↑ Хромова, 2006.
  74. ↑ 1 2 Балановская и др., 2011, с. 27—58.
  75. ↑ 1 2 3 Балановский, 2012, с. 26.
  76. ↑ Янин, 2004.
  77. ↑ Гончарова Н. Н.. Антропология словен новгородских и их генетические связи: Автореф. дисс. к.б.н.. — М., 1995. — С. 4, 22. — 22 с.
  78. ↑ Санкина, 2000, с. 98.
  79. ↑ The World’s Most Widely Spoken Languages. Дата обращения: 4 sügüz'kud 2025. Архивировано из оригинала 27 sügüz'kud 2011 года.
  80. ↑ 1 2 Ethnologue 14 report for language code:rus. Дата обращения: 4 sügüz'kud 2025.
  81. ↑ Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States. Gallup (1 elokud 2008). Дата обращения: 4 sügüz'kud 2025.
  82. ↑ Русский язык стал официальным языком в штате Нью-Йорк. АНН news (11 elokud 2009). Дата обращения: 7 tal'vkud 2009. Архивировано из оригинала 4 sügüz'kud 2025 года.
  83. ↑ Российское образование для иностранных граждан. web.archive.org. Дата обращения: 4 sügüz'kud 2025.
  84. ↑ Телеканал "Культура". web.archive.org. Дата обращения: 4 sügüz'kud 2025.
  85. ↑ Дурново Н. Н., Соколов Н. Н., Ушаков Д. Н.. Опыт диалектологической карты русского языка в Европе с приложением очерка русской диалектологии. — М., 1915.
  86. ↑ Захарова К. Ф., Орлова В. Т.. Диалектное членение русского языка. — М., 1970.
  87. ↑ Валентин Седов. Происхождение и ранняя история славян
  88. ↑ В. В. Седов. Древнерусская народность
  89. ↑ Мельникова Е. А.. Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: к истории названия «варяг» // Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. — Русский фонд содействия образованию и науке. — М., 2011. — С. 153—171.
  90. ↑ В. Н. Татищев, И. Н. Болтин
  91. ↑ Летописания с XVI века, начиная со «Сказания о князьях Владимирских»
  92. ↑ А. Г. Кузьмин, В. В. Фомин
  93. ↑ Была ли Древняя Русь частью Великой Швеции? Вероника Мурашова, кандидат исторических наук. flatik.ru. Дата обращения: 5 sügüz'kud 2025.
  94. ↑ 1 2 Мельникова Е. А. Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. — Русский фонд содействия образованию и науке. — М., 2011.
  95. ↑ Пашуто В. Т. Летописная традиция о «племенных княжениях» и варяжский вопрос // Летописи и хроники. 1973 г.. — Русский фонд содействия образованию и науке. — М., 1974. — С. 103—114.
  96. ↑ Мельникова Е. А. К типологии предгосударственных и раннегосударственных образований в Северной и Северо-Восточной Европе (Постановка проблемы) // Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. — Русский фонд содействия образованию и науке. — М., 2011. — С. 15—18.
  97. ↑ Седов В. В. Избранные труды : Славяне. Древнерусская народность. — Русский фонд содействия образованию и науке. — М.: Знак, 2005. — С. 218.
  98. ↑ Толочко П. П. Древнерусская народность : воображаемая или реальная. — Алетейя. — СПб.: Знак, 2005.
  99. ↑ Горский А. А. История России с древнейших времен до 1914 года. — М.: АСТ — Астрель, 2008. — С. 50.
  100. ↑ Валентин Седов. Древнерусская народность. Историко-археологическое исследование. web.archive.org. Дата обращения: 5 sügüz'kud 2025.
  101. ↑ Борис Флоря... Россия-Украина: история взаимоотношений. web.archive.org. Дата обращения: 5 sügüz'kud 2025.
  102. ↑ Давньоруської народностi концепцiя. web.archive.org. Дата обращения: 5 sügüz'kud 2025.
  103. ↑ Lantsov Oleg. И.Н. Данилевский. Древняя Русь глазами современников и потомков (IX-XII вв.). web.archive.org. Дата обращения: 5 sügüz'kud 2025.
  104. ↑ А. И. Миллер. «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX в.)" — СПб.: Алетейя, 2000. — 260 с. — С. 31—41. Дата обращения: 17 sügüz'kud 2025. Архивировано из оригинала 15 semendkud 2015 года.
  105. ↑ А. И. Миллер. «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX в.)" — СПб.: Алетейя, 2000. — 260 с. — С. 233—237. Дата обращения: 17 sügüz'kud 2025. Архивировано из оригинала 10 elokud 2011 года.
  106. ↑ Русские в Российской Федерации. Дата обращения: 17 sügüz'kud 2025.
  107. ↑ Национальное государство или демократическое общество? Дата обращения: 17 sügüz'kud 2025.
  108. ↑ Очаги межэтнической напряжённости: реальность и прогноз. Дата обращения: 17 sügüz'kud 2025.
  109. ↑ Вымирание русских: историко-демографический кризис или катастрофа? www.ras.ru. Дата обращения: 17 sügüz'kud 2025.
  110. ↑ Ксенофобия, национализм, расизм в реальном и виртуальном пространствах. Дата обращения: 17 sügüz'kud 2025.
  111. ↑ Ачкасов В. А. Этнополитология: учебник. — СПб.: Издательство С.-Петербургского университета, 2005.
  112. ↑ 1 2 3 4 Дискриминация русского населения в регионах: данные Московского бюро по правам человека, Дискриминация русского населения в регионах: данные Московского бюро по правам человека. Дата обращения: 17 sügüz'kud 2025.
  113. ↑ О русофобии явной и мнимой. tolz.ru. Дата обращения: 17 sügüz'kud 2025.
  114. ↑ 1 2 Забытый геноцид, Известия (28 vilukud 2005). Дата обращения: 17 sügüz'kud 2025.
  115. ↑ Похлёбкин В. В. Русская кухня // Национальные кухни наших народов. — М.: Лёгкая и пищевая промышленность, 1983. — С. 6—59.
  116. ↑ Ковалёв В. М., Могильный Н. П. Русская кухня: традиции и обычаи. — М.: Советская Россия, 1990. — 256 с.
Om sadud "https://vep.ruwiki.ru/w/index.php?title=Venälaižed&oldid=517264"